Οι νεότερες εκτιμήσεις για την κλιματική αλλαγή

Του Δ. Ζιακόπουλου*

 

Η κλιματική αλλαγή χρόνο με το χρόνο γίνεται πιο ορατή κυρίως με τις ολοένα και πιο συχνές εμφανίσεις ακραίων καιρικών φαινομένων και με τις επιπτώσεις της στις ευαίσθητες θερμοκρασιακά πολικές περιοχές του πλανήτη μας. Αν και η μεγάλη πλειονότητα των επιστημόνων πιστεύει ότι το βασικό αίτιο της κλιματικής αλλαγής είναι η απελευθέρωση στην ατμόσφαιρα όλο και μεγαλύτερων ποσοτήτων διοξειδίου του άνθρακα λόγω της αλόγιστης καύσης των ορυκτών καυσίμων, υπάρχουν ακόμη κάποιοι που έχουν αντίθετη άποψη. 

Οι αρνητές της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής πιστεύουν ότι ο κύριος λόγος της θέρμανσης του πλανήτη είναι ο ήλιος και ότι το διοξείδιο του άνθρακα δεν προκαλεί την άνοδο της θερμοκρασίας διότι με βάση τα στοιχεία του παρελθόντος, η άνοδος της θερμοκρασίας της Γης συνέβαινε πριν από την αύξηση της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Το πρώτο επιχείρημα δεν ευσταθεί διότι η άνοδος της θερμοκρασίας που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια συμβαίνει κατά τη διάρκεια του χαμηλότερου καταγεγραμμένου ηλιακού ελάχιστου, δηλαδή όταν η ενέργεια που φθάνει από τον ήλιο στη Γη είναι η ελάχιστη. Σε ότι αφορά το δεύτερο επιχείρημα, πραγματικά οι αλλαγές της θερμο-κρασίας που παρατηρήθηκαν τις παλαιότερες εποχές προηγούνται ελαφρώς των αλλαγών της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, αλλά η πλειονότητα των επιστημόνων αποδίδει το φαινόμενο σε άλλους λόγους.

Ας το δούμε αυτό λίγο πιο αναλυτικά. Το έναυσμα για τις τεράστιες κλιματικές ταλαντώσεις του παρελθόντος (παγετωνικές και μεσοπαγετωνικές περίοδοι) αποτέλεσαν οι αλλαγές στα ποσά της ηλιακής ενέργειας που έφθαναν στη Γη και οφείλονταν σε αλλαγές στα λεγόμενα «τροχιακά» του πλανήτη μας (Κύκλοι Μιλάνκοβιτς). Η πρώτη συνέπεια της αύξησης της ηλιακής ακτινοβολίας που φθάνει στη Γη είναι το λιώσιμο των πάγων στις περιοχές των μεγάλων γεωγραφικών πλατών της. Οι σκουρόχρωμες επιφάνειες που αποκαλύπτονται με το λιώσιμο του πάγου αρχίζουν να απορροφούν μεγαλύτερα ποσά ηλιακής ακτινοβολίας με αποτέλεσμα τη θέρμανση της Γης. Με τη θέρμανση όμως της ξηράς και των ωκεανών του πλανήτη μας απελευθερώνονται στην ατμόσφαιρα μεγαλύτερες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα και μεθανίου που είναι παγιδευμένες στα μονίμως παγωμένα εδάφη και στα βάθη των ωκεανών. Η έρευνα των στοιχείων του παρελθόντος έδειξε ότι οι μεγάλες αυξήσεις της συγκέντρωσης των θερμοκηπικών αερίων στην ατμόσφαιρα έπονται της θέρμανσης του πλανήτη κατά 1 με 2 αιώνες και ότι οι θετικές αναδράσεις μεταξύ της ανόδου της θερμοκρασίας και της αύξησης της συγκέντρωσης των θερμοκηπικών αερίων στην ατμόσφαιρα σταματούν όταν αποκα-τασταθεί θερμική ισορροπία, δηλαδή όταν ο πλανήτης αρχίσει και πάλι να εκπέμπει προς το διάστημα ποσότητα θερμότητας ίση με αυτή που λαμβάνει από τον ήλιο.

Στην παρούσα κλιματική αλλαγή η αύξηση της θερμοκρασίας της Γης οφείλεται στην αύξηση της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, αλλά η Φυσική είναι η ίδια και οι διαδικασίες που θα ακολουθήσουν είναι αυτές που προαναφέρθηκαν.

Σήμερα, λίγα μόλις χρόνια μετά τη δημοσίευση της 4^ης αναφοράς της Διακυβερνητικής Ομάδας για την Κλιματική Αλλαγή του ΟΗΕ (2007), η συντριπτική πλειονότητα των ειδικών συμφω-νεί ότι η κλιματική αλλαγή συντελείται με πολύ πιο γρήγορους ρυθμούς από εκείνους που είχαν εκτιμηθεί παλιότερα. 

Αναλυτικά:

- Οι πολικοί πάγοι λιώνουν: Πριν από λίγα χρόνια οι ειδικοί εκτιμούσαν ότι η ολοκληρωτική εξαφάνιση των θαλάσσιων πάγων τα καλοκαίρια στις πολικές περιοχές θα συνέβαινε προς το τέλος του 21^ου αιώνα. Όμως, η θεαματική  επιτάχυνση του ρυθμού τήξης των πάγων των τελευταίων ετών στην Αρκτική (η έκταση του πάγου μειώνεται με ρυθμό 13,0% ανά δεκαετία) άλλαξε τα δεδομένα και πολλοί είναι εκείνοι που τώρα πιστεύουν ότι η εξαφάνιση των πάγων κατά τη διάρκεια της θερινής περιόδου στη συγκεκριμένη περιοχή θα σημειωθεί πριν από τα μέσα του τρέχοντος αιώνα. Στην άλλη παγωμένη περιοχή του πλανήτη μας, στην Ανταρκτική, στο τέλος του καλοκαιριού λιώνουν σχεδόν όλοι οι θαλάσσιοι πάγοι που την περιβάλλουν. Το θέμα, όμως, που συζητείται πολύ τα τελευταία χρόνια είναι η αυξητική τάση που παρουσιάζει η έκταση των θαλάσσιων πάγων στην Ανταρκτική στο τέλος της χειμερινής περιόδου. Το γεγονός αυτό έγινε η σημαία των επιχειρημάτων εκείνων που διαφωνούν με την υπόθεση της υπερθέρμανσης του πλανήτη και τις αιτίες που την προκαλούν. Η βασική θέση των λεγόμενων σκεπτικιστών είναι ότι οι προβλέψεις των υπέρμαχων της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής έπεσαν έξω και ότι αυτό που συμβαίνει στην Ανταρκτική δεν είναι τίποτε άλλο παρά η εξισορρόπηση της μείωσης των πάγων που παρατηρείται την ίδια περίοδο στην Αρκτική. Ωστόσο, η σύγκριση των τάσεων της έκτασης του θαλάσσιου πάγου στο τέλος του χειμώνα στην Ανταρκτική και στο τέλος του καλοκαιριού στην Αρκτική είναι εξαιρετικά προβληματική δεδομένου ότι οι διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα στις δύο περιοχές είναι εντελώς διαφορετικές. Οι μελέτες δείχνουν ότι η επέκταση του θαλάσσιου πάγου το  χειμώνα στην Ανταρκτική είναι κατά πάσα πιθανότητα αποτέλεσμα της αύξησης των χιονοπτώσεων ή της ενίσχυσης των δυτικών ανέμων στην απομονωμένη από τα θαλάσσια ρεύματα συγκεκριμένη ήπειρο, ενώ η καλοκαιρινή απώλεια του πάγου στον Αρκτικό Ωκεανό είναι στενά συνδεδεμένη με το κλίμα του πλανήτη σε επίπεδο δεκαετιών ή αιώνων.

-Η στάθμη της θάλασσας: Στην 4^η έκθεση της IPCC υπήρχε η εκτίμηση ότι η στάθμη της θάλασσας θα ανέβει προς το τέλος του  παρόντα αιώνα κατά 20 με 60 εκατοστά με σχετικά μεγάλη αβεβαιότητα για το τελικό αποτέλεσμα. Σήμερα, με δεδομένο ότι τα στρώματα των θαλάσσιων πάγων λιώνουν με πολύ ταχύτερο ρυθμό από εκείνον που είχαν υποθέσει oι ειδικοί, οι εκτιμήσεις έχουν αναθεωρηθεί προς τα πάνω και θεωρείται πολύ πιθανό η άνοδος της στάθμης της θάλασσας στα τέλη του αιώνα να φθάσει το ένα μέτρο. Υπάρχουν ακόμα και πιο απαισιόδοξες προβλέψεις οι οποίες βασίζονται σε μελέτες που έδειξαν ότι κάθε χρόνο υγροποιείται πλέον ποσότητα θαλάσσιου πάγου διπλάσια εκείνης της πρώτης πενταετίας του τρέχοντος αιώνα.

- Η άνοδος της οξύτητας των θαλασσών: Όπως είναι γνωστό, ένα μέρος του εκλυομένου στην ατμόσφαιρα διοξειδίου του άνθρακα απορ-ροφάται από τους ωκεανούς, αυξάνοντας την οξύτητα των επιφανειακών νερών. Αυτό έχει επιπτώσεις στους εύθραυστους θαλάσσιους οργανισμούς όπως είναι το πλαγκτόν και τα όστρακα, τα οποία δυσκολεύονται να προσαρ-μοστούν στις νέες συνθήκες. Τα πρώτα μαζικά συμπτώματα αναμένεται να εμφανιστούν στο φυτοπλαγκτόν. Η έκταση της αρνητικής επί-δρασης στη θαλάσσια ζωή δεν μπορεί ακόμη να υπολογιστεί, αλλά οι τελευταίες μελέτες δείχνουν ότι οι επιπτώσεις που είχαν αρχικά εκτιμηθεί είναι υποτιμημένες.

 -Η άνοδος της θερμοκρασίας: Με βάση τα στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Κλιματο-λογικών Δεδομένων (National Climatic Data Center-NCDC) των ΗΠΑ, το έτος 2012 ήταν το 10^ο πιο θερμό έτος στην ιστορία του πλανήτη από το 1880 ως σήμερα. Τα 9 πιο θερμά έτη της ίδιας περιόδου παρατηρήθηκαν τα τελευταία 15 χρόνια και στην πρώτη τριάδα βρίσκονται τα έτη 2010, 2005 και 1998. Σύμφωνα με τον Ντέιβιντ Ίστερλιγνκ, κλιματολόγο του NCDC, τα παραπάνω στοιχεία διαψεύδουν τις εκτιμήσεις ορισμένων σκεπτικιστών οι οποίοι υποστήριζαν ότι μετά το 2005 σταμάτησε η άνοδος της θερμοκρασίας του πλανήτη. Στη χώρα μας, την τελευταία δεκαετία η άνοδος της θερμοκρασίας είναι εμφανής και έχουν καταρριφθεί ρεκόρ δεκαετιών τόσο στις μέσες όσο και στις απολύτως μέγιστες τιμές της. Μελέτη του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών έδειξε ότι το 2010 ήταν το θερμότερο έτος των τελευταίων 113 ετών για την Αθήνα με μέση θερμοκρασία 19,6 βαθμούς Κελσίου. Δεύτερο πιο ζεστό έτος κατατάσσεται το 2007 με μέση θερμοκρασία 19,1 βαθμούς και ακολουθούν τα έτη 2008, 2001 και 1999 με μέση θερμοκρασία 19 βαθμούς Κελσίου. Με βάση τα στοιχεία του σταθμού της ΕΜΥ στη Νέα Φιλαδέλφεια, τα πιο ζεστά καλοκαίρια τουλάχιστον τα τελευταία 60 χρόνια στην περιοχή αυτή ήταν τα καλοκαίρια του 2012 και του 2007 με μέση μέγιστη τιμή θερμοκρασίας του τριμήνου Ιούνιος, Ιούλιος και Αύγουστος 35,5 και 35,0 βαθμούς αντίστοιχα. Με βάση τις μετρήσεις του Αστεροσκοπείου Αθηνών, τα καλοκαίρια των ετών 2012, 2003 και 2007 ήταν τα θερμότερα για την Αθήνα από το 1897 ( Κ. Λαγουβάρδος και Β Κοτρώνη, 2012). Το καλοκαίρι του 2012, το οποίο ήταν το θερμότερο έως τώρα καλοκαίρι για τις περισσότερες περιοχές της χώρας μας, δεν καταρρίφθηκαν τα ρεκόρ των μέγιστων θερμοκρασιών. Παρατηρήθηκαν όμως επί πολλές ημέρες υψηλές θερμοκρασίες καθώς ο υποτροπικός αεροχείμαρρος, που κατά κάποιο οριοθετεί την προς τα μεγάλα γεωγραφικά πλάτη επέκταση των τροπικών αέριων μαζών, βρισκόταν για μεγάλα χρονικά διαστήματα βόρεια της χώρας. Αυτή η εφιαλτική εικόνα, που έρχεται πραγματικά από το μέλλον, μας δείχνει τον τρόπο με τον οποίο η κλιματική αλλαγή μπορεί να επηρεάσει τη θερινή περίοδο τη γενικότερη ατμοσφαιρική κυκλοφορία σε περιοχές με τα δικά μας γεωγραφικά πλάτη. 

- Αύξηση της συχνότητας εμφάνισης ακραίων καιρικών φαινομένων: Πολλές μελέτες δείχνουν ότι στα χρόνια που έρχονται, οι αλλαγές της θερμοκρασίας στην επιφάνεια του πλανήτη θα είναι δραματικές. Ο Ντέιβιντ Μπατίστι, καθηγητής Ατμοσφαιρικών Επιστημών του Πανεπιστημίου τηςΟυάσινγκτον, και η Ρόζαμοντ Νέιλορ, συνάδελφός του στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, μετά από ανάλυση είκοσι τριών κλιματικών μοντέλων έγραψαν το 2009 στο περιοδικό Science ότι για τις μελλοντικές θερμοκρασίες υπάρχουν δύο πιθανότητες: «είτε τα σημερινά ρεκόρ των υψηλών θερμοκρασιών θα είναι οι κανονικές τιμές της θερμοκρασίας είτε οι θερμοκρασίες θα βρεθούν έξω από κάθε όριο. Στη δεύτερη περίπτωση ακόμα και την ψυχρή εποχή οι θερμοκρασίες θα είναι μεγαλύτερες από ότι είναι σήμερα τη θερμή εποχή». Εξίσου δραματικά είναι τα συμπεράσματα για τις περιοχές στις οποίες οι βροχοπτώσεις είναι ήδη περιορισμένες, καθώς ο μελλοντικός θερμότερος κόσμος θα είναι ξηρότερος στις ξηρές περιοχές και υγρότερος στις υγρές περιοχές.  Πολλοί επιστήμονες, στους οποίους συμπεριλαμβάνονται οι Ντιμ Κόουμου και Στέφαν Ράμστορφ του Ινστιτούτου για τις Κλιματικές Επιπτώσεις του Πότσνταμ της Γερμανίας, θεωρούν ότι η υψηλή συχνότητα εμφάνισης ακραίων φαινομένων την τελευταία δεκαετία δεν είναι απλά ένα τυχαίο γεγονός. Οι δύο Γερμανοί αναφέρουν σε μελέτη τους που δημοσιεύτηκε το 2012 στο περιοδικό Nature ότι  «η σύνδεση τουλάχιστον των ακραίων βροχοπτώσεων και των κυμάτων καύσωνα με την υπερθέρμανση του πλανήτη είναι σαφέστατη». Ο Ντιμ Κόουμου με δηλώσεις του στον τύπο ξεκαθάρισε ότι «η υπερθέρμανση του πλανήτη μπορεί γενικά να μην αποδειχθεί ότι προκαλεί μεμονωμένα ακραία γεγονότα, αλλά στο σύνολο τους τα φαινόμενα συνδέονται σαφώς με την αλλαγή του κλίματος» και συνέχισε: «η υψηλή συχνότητα εμφάνισης των ακραίων καιρικών συνθηκών που παρατηρούνται τα τελευταία χρόνια δεν είναι πλέον φυσιολογική. Είναι σαν ένα παιχνίδι με ζάρια: ένα έξι μπορεί να εμφανίζεται κάθε λίγο και λιγάκι, και ποτέ δεν ξέρεις πότε θα συμβεί. Αλλά τώρα φαίνεται να συμβαίνει πιο συχνά, γιατί έχουν πειραχτεί τα ζάρια».

 

Πέρα από τα παραπάνω, δεν μπορεί κανείς να αποκλείσει την πιθανότητα τα επόμενα χρόνια να αλλάξει απότομα το κλίμα του πλανήτη μας. Πόσο μακριά από την πραγματικότητα βρίσκεται ένα τέτοιο ενδεχόμενο; Με 28 δισεκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα να απελευθερώνονται κάθε χρόνο  στην ατμόσφαιρα λόγω των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, η θερμοκρασία θα ανεβαίνει συνεχώς ομαλά όπως λένε τα μοντέλα ή όχι; Ο Τζέιμς Λόβλοκ, ένας από τους πλέον γνωστούς φυσικούς φιλοσόφους της εποχής μας λέει ότι «ξαφνικές αλλαγές και εκπλήξεις είναι περισσότερο πιθανές». Πολλοί θεωρούν ότι η πιθανότητα να συμβεί μια απότομη κλιματική αλλαγή είναι μικρή, αλλά ο γεωχημικός από το Χάρβαρντ Νταν Σραγκ τοποθετεί το ζήτημα αυτό λίγο διαφορετικά λέγοντας ότι «είναι λάθος να μιλάμε για μεγάλης επίδρασης-μικρής πιθανότητας γεγονότα. Πρέπει να λέμε για μεγάλης επίδρασης-αγνώστου πιθανότητας γεγονότα». 

Μπροστά σε αυτή τη ζοφερή για τον πλανήτη προοπτική, πολλοί είναι εκείνοι που αναρωτιούνται τι κάνουν οι κυβερνήσεις των χωρών της Γης για να αντιμετωπίσουν τις δυσμενείς κλιματικές εξελίξεις. Τα γεγονότα είναι γνωστά και αποκαρδιωτικά. Την αποτυχημένη σύνοδο του ΟΗΕ για το κλίμα στην Κοπεγχάγη (2009), ακολούθησαν οι απογοητευτικές ως προς τα αποτελέσματά τους διασκέψεις στο Κανκούν του Μεξικού (2010), στο Ντέρμπαν της Νοτίου Αφρικής (2011)  και στη Ντόχα του Κατάρ (2012).  Διαβάζοντας όλα τα παραπάνω αναρωτιέται κανείς πως είναι δυνατό να υπάρξει δεσμευτική συμφωνία όλων των χωρών της Γης για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της υπερθέρμανσης του πλανήτη στα στενά χρονικά όρια που θέτουν οι ειδικοί και μάλιστα σε μια περίοδο που η οικονομία πολλών χωρών βρίσκεται σε ύφεση. Σε αυτή την κρίσιμη για το  μέλλον της ανθρωπότητας συγκυρία υπάρχουν ορισμένοι που αντιλαμβανόμενοι το αδιέξοδο άρχισαν ήδη να σκέπτονται ριζοσπαστικές λύσεις για τη σωτηρία της Γης. Οι λύσεις αυτές είναι παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας στο κλιματικό σύστημα του πλανήτη μας οι οποίες, ωστόσο, είναι πιθανό να μας οδηγήσουν και στην καταστροφή.

Μάρτιος 2013, Αθήνα

* Μετεωρολόγος, Μαθηματικός, Συγγραφέας